­čôĽ RECENZIA: Aktu├ílne Svedectv├í

Kanadsk├í spisovate─żka Margaret Atwoodov├í sa po takmer 35-rokoch od vydania svojho sl├ívneho rom├ínu, Pr├şbeh slu┼żobn├ş─Źky┬ávracia nasp├Ą┼ą do totalitn├ęho sveta Gile├ídu.

Ten sme mali mo┼żnos┼ą spozna┼ą aj v─Ćaka ├║spe┼ín├ęmu telev├şznemu seri├ílu, ktor├Ż jej origin├ílnu knihu doslova revitalizoval. Zatia─ż, ─Źo t├íto kniha bola rozpr├ívan├í z poh─żadu Slu┼żobn├ş─Źky, Svedectv├í pon├║kaj├║ ove─ża obsiahlej┼í├ş uhol poh─żad na dystopick├Ż svet, riaden├Ż n├íbo┼żensk├Żm fanatizmom. Nie je to v┼íak jedin├Ż rozdiel oproti predch├ídzaj├║cemu rom├ínu. Svedectv├í je ─Źitate─żsky ove─ża pr├şstupnej┼íia kniha. N├ílada sa pochopite─żne men├ş, ke─Ć┼że aj rozpr├íva─Źov je viac. Strach v┼íak na─Ćalej pretrv├íva. Z├írove┼ł plat├ş, ┼że nov├Ż rom├ín pon├║ka mno┼żstvo hr├┤zostra┼ín├Żch v├şzi├ş patriarch├ílnej spolo─Źnosti, ktor├ę ─Źasto ani nep├┤sobia ako fikt├şvne v├Żmysly sci-fi literat├║ry. Atwoodovej rom├ín naopak v├Żrazne zasahuje aj do famili├írnych prakt├şk s├║─Źasn├ęho sveta.

Aj napriek tomu, ┼że kniha m├í jasn├Ż pr├şbeh s┬átrojicou hlavn├Żch protagonistiek, ├║stredn├Żm mot├şvom pr├şbehu ost├íva bez rozdielu Gile├íd. Nov├Ż svet, nov├í spolo─Źnos┼ą, ktor├í je ├║dajne ÔÇ×v s├║lade s┬áBo┼ż├şm poriadkom.ÔÇť S├ím n├ízov knihy jasne napoved├í, ┼że ─Źitate─ż bude doslova konfrontovan├Ż spr├ívami z┬átotalitnej krajiny, plnej klamstiev, teroru a papal├í┼ístva. Svedectv├í n├ím s├║ pod├ívan├ę v┬átroch rozpr├ívaniach, pri─Źom najm├Ą v┬ápr├şpade Tety L├Żdie ide o┬ádoslovn├Ż prepis jej listov, ktor├ę spisuje v┬átajnosti pre bud├║ce pokolenia. Zvy┼ín├ę dve rozpr├íva─Źky s├şce ost├ívaj├║ z├ístupky┼łami dvoch odli┼ín├Żch svetov, no osud ich priamo zv├Ązuje do srdca Gile├ídu. Prvou je Agnes z Gile├ídu, ─Źeliaca spolo─Źensk├Żm povinnostiam, ─Źi sk├┤r n├ístrah├ím, mlad├Żch diev─Źat, ako je napr├şklad pl├ínovan├ę man┼żelstvo. Druhou je potom Daisy z┬áKanady, ktor├║ s┬áGile├ídom sp├íja ove─ża viac, ne┼ż by si chcela sama pripusti┼ą.

ÔÇ×V Gile├íde m├í ka┼żd├Ż svoje miesto, ka┼żd├Ż sl├║┼żi ako vie, a┬ápred Bohom sme si v┼íetci rovn├ş, ale niektor├Żch obdaril schopnos┼ąami, ktor├ę in├ş nemaj├║, povedala Teta Lise. Keby sa rozli─Źn├ę schopnosti pomie┼íali a┬áka┼żd├Ż by chcel zvl├ídnu┼ą v┼íetko, v├Żsledkom by bol iba chaos, zm├Ątok. Nikto predsa neo─Źak├íva od kravy, ┼że bude ako vt├ík!ÔÇť

Jednou z┬ánajhor├║cej┼í├şch t├ęm knihy je samozrejme t├ęma ┼żenskej poddanosti. Svedectv├í je feministick├Ż text, ─Źo je zrejm├ę u┼ż od sam├ęho za─Źiatku. Mlad├í Agnes sa tu zoznamuje s┬ávlastn├Żm ne─Źist├Żm telom. S┬áobavami sa dozved├í, ┼że jej telo je zdrojom ne┼żiad├║cich chlap─Źensk├Żch t├║┼żob. Zaha─żovanie je preto na mieste. Ved─żaj┼í├şm, no ove─ża podstatnej┼í├şm mot├şvom, je v┼íak skuto─Źn├Ż strach v┬átej najabsurdnej┼íej podobe. Je to najm├Ą vtedy, ke─Ć sa Agnes ob├íva, ┼że po─Źas sp├ínku vystr─Ź├ş spod periny nejak├║ ─Źas┼ą svojho tela, na obdiv ne┼żiaducim pozorovate─żom. Podobn├ę svedectv├í o┬á┼żenskej telesnej provok├ícii mu┼żov a┬án├íslednom zaha─żovan├ş, ve─żmi dobre pripom├şnaj├║ re├ílne praktiky niektor├Żch patriarch├ílnych a┬án├íbo┼żensky riaden├Żch ┼ít├ítov s├║─Źasn├ęho sveta. T├íto vlastnos┼ą knihy, zaznamena┼ą v┬áspolo─Źnosti nie─Źo zn├íme a┬áproblematick├ę, n├ím potom dovo─żuje vn├şma┼ą Atwoodovej rom├ín, ako nie─Źo aktu├ílne a┬ápredmetn├ę.

Kniha Svedectv├í m├í v├Żborn├Ż sp├íd. Atwoodov├í n├ím pon├║ka r├Żchly a modern├Ż rom├ín s┬ávyv├í┼żenou d├ívkou nap├şnav├ęho pr├şbehu a┬ásoci├ílnej kritiky. Na svoje si dozaista pr├şdu n├íro─Źn├ş aj menej n├íro─Źn├ş ─Źitatelia. Samotn├Ż pr├şbeh m├í ob─Źas tendenciu spada┼ą do predv├şdaj├║ceho terit├│ria, dokonca a┼ż k┬áne┼żiaducej priamo─Źiarosti, av┼íak bola by chyba domnieva┼ą sa, ┼że by t├Żmto sp├┤sobom pr├şbeh azda nudil. Opak je pravdou. Aj napriek tomu, ┼że niekedy m├┤┼żeme o─Źak├íva┼ą ist├ę zvraty v┬ádeji, Atwoodov├í m├í st├íle p├ír trikov v┬áruk├íve. Ove─ża hodnotnej┼í├şm je v┼íak sp├┤sob ak├Żm Atwoodov├í pristupuje k┬áopisu sveta totalitn├ęho re┼żimu. Strach, n├íbo┼żenstvo a┬ásnaha dr┼ża┼ą ─żud├ş v┬áignorancii, s├║ ─Źasto hlavn├Żmi ingredienciami hladk├ęho chodu neslobodnej spolo─Źnosti. Kapitola o┬á┼ípecifickom pr├şbehu z┬áBiblie, potom len pekne podtrhuje p├┤vod ┼żenskej podriadenosti, ─Źi dokonca a┼ż ├║tlaku.

Kniha Svedectv├í z├şskala prest├ş┼żnu Booker Prize cenu za rok 2019 (spolu s┬áBernadine Evaristovou za rom├ín Diev─Źa, ┼żena, in├ę). Je to azda pochopite─żn├ę, vzh─żadom na s├║─Źasn├ę pomery oh─żadom ┼żenskej (ne)rovnopr├ívnosti. Kniha akoby reaguje na volanie e┼íte st├íle aj s├║─Źasnej doby, a aj┬áz poh─żadu┬ápolitick├ęho spektra, pon├║ka zasl├║┼żen├║ a nutn├║ odozvu. Atwoodovej rom├ín je d├┤le┼żit├í kniha. Feministick├í, aktu├ílna (niekde viac, ako inde), a z├írove┼ł pre vyspelej┼íie n├írody, doslova v├Żstra┼żn├í.┬á

Knihu pre─Ź├ştal a recenziu nap├şsal… chv├ş─żka nap├Ątia… Radoslav Ir┼ía, ktor├Ż stoj├ş aj dr┼ż├ş pevne v ruk├ích s prstami na kl├ívesnici projekt Arty film&book.